सकाळी पाय वाकवताना किंवा आंघोळीनंतर गुडघ्याच्या मागे एक मऊ गाठ जाणवते आणि मनात पहिला प्रश्न येतो, “हे काय आहे, आणि धोकादायक तर नाही ना?” बहुतेक वेळा ही गाठ गंभीर नसते आणि गुडघ्यात साचलेल्या पाण्याशी तिचा संबंध असतो. पण अगदी कमी वेळा तेच लक्षण पायातील रक्ताच्या गुठळीचे असू शकते, आणि ती स्थिती दुर्लक्ष करण्यासारखी नाही. म्हणूनच गाठ दिसली किंवा गुडघ्याच्या मागे दुखत असेल, तर साधी गाठ आणि धोक्याची गाठ यातला फरक ओळखणे महत्त्वाचे ठरते.
गुडघ्याच्या मागे गाठ का येते?
गुडघ्याच्या सांध्यात नेहमी थोडा वंगणासारखा द्रव असतो. सांध्यात इजा, झीज किंवा जळजळ झाली की हा द्रव वाढतो, आणि तो सांध्याच्या मागच्या बाजूला बाहेर ढकलला जाऊन एक मऊ पाण्याची पिशवी तयार होते. डॉक्टर तिला Baker’s cyst म्हणतात, पण सोप्या भाषेत ती “गुडघ्याच्या मागची पाण्याची गाठ” आहे.
NHS च्या माहितीनुसार ही गाठ कोणालाही होऊ शकते, पण 35 ते 70 वयोगटात ती जास्त दिसते. तिच्यामागे सहसा खालीलपैकी एखादे कारण असते:
- गुडघ्याची झीज (Osteoarthritis)
- संधिवात
- Meniscus किंवा ligament ला इजा
- खेळताना किंवा पडल्यामुळे गुडघ्याला बसलेला मार
गुडघ्यात वारंवार पाणी साचत असेल, तर गुडघ्यात पाणी होण्याची कारणे पाहिल्यास या गाठीचे मूळ समजणे सोपे जाते.
गुडघ्याच्या मागच्या गाठीची लक्षणे
- गुडघ्याच्या मागे मऊ गोलसर फुगवटा, जो पाय सरळ केल्यावर जास्त दिसतो
- गुडघा वाकवताना किंवा पूर्ण सरळ करताना ताण किंवा जडपणा
- चालल्यानंतर किंवा दिवसभर उभे राहिल्यानंतर वाढणारे दुखणे
- गुडघा आखडल्यासारखा वाटणे, कधी क्लिक असा आवाज येणे
- काही रुग्णांना गाठ असूनही काहीच त्रास होत नाही
अशा वेळी गुडघ्याला येणारी सूज आणि तिच्यामागची इतर कारणे समजून घ्यायची असतील, तर गुडघ्याला सूज येण्याची सामान्य कारणे उपयोगी पडतात.
साधी गाठ आणि रक्ताची गुठळी यात फरक काय?
गुडघ्याच्या मागे दुखणे आणि सूज ही दोन्ही स्थितींमध्ये दिसू शकतात, म्हणून खालील तुलना डोळ्यासमोर ठेवा:
मुद्दा | साधी पाण्याची गाठ | रक्ताची गुठळी (DVT) |
कुठे जाणवते | मुख्यतः गुडघ्याच्या मागे | पोटरीत, कधी गुडघ्याच्या मागेही |
स्वरूप | मऊ, गोलसर गाठ | पोटरी सुजलेली आणि जड |
त्वचा | सहसा नेहमीसारखी | लाल, गरम किंवा रंग बदललेला |
सुरुवात | हळूहळू | अनेकदा अचानक |
आधीची पार्श्वभूमी | गुडघ्याची झीज, संधिवात किंवा इजा | दीर्घ प्रवास, अंथरुणावर विश्रांती, शस्त्रक्रिया |
श्वासावर परिणाम | नाही | गुठळी फुफ्फुसात गेल्यास श्वास लागणे |
महत्त्वाचे: घरी बघून हा फरक पक्का ठरवता येत नाही. गुडघ्याच्या मागे गाठ फुटल्यावरही पोटरीत सूज आणि दुखणे येऊ शकते, आणि NHS नुसार तेव्हा लक्षणे रक्ताच्या गुठळीसारखीच दिसतात. म्हणून पोटरीत सूज आणि वेदना असतील, तर तपासणी करूनच खात्री करणे योग्य ठरते.
लगेच रुग्णालयात कधी जावे?
खालीलपैकी काहीही जाणवले तर वाट पाहू नका, तात्काळ जवळच्या रुग्णालयात जा:
- पोटरी अचानक सुजणे, गरम होणे आणि तीव्र दुखणे
- एकाच पायात लालसरपणा किंवा रंग बदलणे
- श्वास घेण्यास त्रास, छातीत दुखणे किंवा खोकल्यातून रक्त येणे (गुठळी फुफ्फुसात गेल्याचे लक्षण असू शकते)
- गुडघ्याच्या मागे गाठ असताना अचानक पोटरी दुखणे आणि सुजणे (गाठ फुटल्याचीही शक्यता)
अशा गंभीर चिन्हांची यादी गुडघेदुखीची इशारा देणारी लक्षणे सोबत ठेवली तर ती वेळीच ओळखता येतात.
डॉक्टर निदान कसे करतात?
- तपासणी आणि इतिहास: गाठीची जागा, गुडघ्याची हालचाल, पूर्वीची दुखापत आणि संधिवाताचा त्रास
- अल्ट्रासाऊंड: गाठ पाण्याची आहे की आणखी काही, तसेच रक्ताची गुठळी आहे का, हे पाहण्यासाठी
- MRI: गाठीमागे meniscus किंवा ligament ची इजा असल्याचा संशय असल्यास
- X-ray आणि रक्त तपासण्या: झीज, संधिवात किंवा gout शोधण्यासाठी
उपचार
सर्व गाठींना उपचार लागतातच असे नाही. NHS नुसार लक्षणे नसतील तर उपचार लागत नाही, आणि काही वेळा गाठ स्वतःहून कमी होते, पण त्याला काही महिने किंवा काही वर्षेही लागू शकतात. डॉक्टर मुख्यतः मूळ कारणावर उपचार करतात:
- मूळ कारणावर उपचार: झीज, संधिवात किंवा इजेवर उपचार झाले की गाठ अनेकदा कमी होते
- औषधे आणि फिजिओथेरपी: वेदना, सूज आणि गुडघ्याची हालचाल सुधारण्यासाठी
- पाणी काढणे किंवा इंजेक्शन: गाठ मोठी असून त्रास देत असल्यास, गरजेनुसार
- दुर्बिणीद्वारे उपचार: meniscus किंवा ligament फाटलेले असल्यास दुर्बिणीद्वारे केले जाणारे उपचार विचारात घेतले जातात
- शस्त्रक्रिया: गाठ काढण्याची गरज क्वचितच पडते
गाठ आल्यावर काय करावे आणि काय टाळावे?
काय करावे:
- गुडघ्याला विश्रांती द्या आणि जास्त चालणे, जिने चढणे कमी करा
- बसताना पाय थोडा उंच ठेवा
- वेदना असल्यास कपड्यात गुंडाळलेला बर्फ थोडा वेळ ठेवा
- गाठ वाढत आहे का, याकडे लक्ष ठेवा
काय टाळावे:
- गाठ स्वतः दाबणे, फोडणे किंवा सुईने पाणी काढण्याचा प्रयत्न करणे
- पोटरी जोरात दाबणे किंवा मालिश करणे, कारण तिथे रक्ताची गुठळी असेल तर धोका वाढतो
- डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वेदनाशामक गोळ्या दीर्घकाळ घेणे
गुडघ्याच्या मागच्या गाठीसाठी डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?
जर गुडघ्यामागची गाठ आकाराने वाढत असेल, काही आठवडे उलटूनही कमी होत नसेल किंवा दैनंदिन हालचालींत अडथळा ठरत असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्या. जर आपण अहिल्यानगर किंवा सावेडी परिसरात असाल, तर त्रासाकडे दुर्लक्ष न करता जवळच्या अस्थिरोग तज्ज्ञ डॉ. अविनाश गाडेकर यांना दाखवून खात्री करून घ्या. वर सांगितलेली धोक्याची चिन्हे दिसल्यास मात्र तपासणीची वाट न पाहता तात्काळ रुग्णालयात जा. वेळ न घालवता तज्ज्ञांशी संपर्क साधून अपॉइंटमेंट घेता येईल.
निष्कर्ष
गुडघ्याच्या मागची गाठ बहुतेकदा गुडघ्यातील पाण्यामुळे तयार होणारी साधी गाठ असते आणि ती घाबरण्यासारखी नसते. पण पोटरीत अचानक सूज, गरमपणा, लालसरपणा किंवा श्वास लागणे अशी लक्षणे असतील, तर ते रक्ताच्या गुठळीचे इशारे असू शकतात आणि त्यावर तात्काळ उपचार हवेत. घरी स्वतः निदान न करता, गाठ दिसल्यावर तपासणी करून घेणे हाच सर्वात सुरक्षित मार्ग आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न 1. गुडघ्याच्या मागे गाठ आली तर घाबरावे का?
उत्तर. बहुतेक वेळा ही गाठ साधी पाण्याची असते आणि गंभीर नसते. पण पोटरीत सूज, लालसरपणा, उष्णता किंवा श्वास लागणे असेल तर लगेच तपासणी करून घ्या.
प्रश्न 2. गुडघ्याच्या मागची गाठ आपोआप जाते का?
उत्तर. काही वेळा जाते, विशेषतः मूळ कारणावर उपचार झाल्यावर. पण त्याला काही महिने किंवा वर्षेही लागू शकतात, आणि गाठ पुन्हा येऊ शकते.
प्रश्न 3. साधी गाठ आणि रक्ताची गुठळी यात फरक कसा ओळखावा?
उत्तर. घरी बघून तो पक्का ओळखता येत नाही. साधी गाठ गुडघ्याच्या मागे मऊ असते, तर रक्ताच्या गुठळीत पोटरी सुजते, गरम आणि लाल होते. अल्ट्रासाऊंड तपासणीतून खात्री होते.
प्रश्न 4. गुडघ्याच्या मागची गाठ फुटली तर काय होते?
उत्तर. गाठीतील द्रव पोटरीकडे पसरतो आणि अचानक पोटरी दुखते व सुजते. लक्षणे रक्ताच्या गुठळीसारखी दिसत असल्याने तात्काळ तपासणी करून घ्यावी.
प्रश्न 5. ही गाठ कोणाला जास्त होते?
उत्तर. गुडघ्याची झीज, संधिवात किंवा गुडघ्याला इजा झालेल्या व्यक्तींना जास्त होते. NHS नुसार 35 ते 70 वयोगटात ती जास्त दिसते.
प्रश्न 6. गुडघ्याच्या मागे गाठ असताना डॉक्टरांना कधी दाखवावे?
उत्तर. गाठ नवीन दिसली, काही आठवड्यांत कमी झाली नाही, वाढत असेल, चालताना किंवा गुडघा वाकवताना त्रास देत असेल, तेव्हा दाखवावे.
